رساله حی‌بن یقظان، حکایت سیر و سلوک نفس انسان است که به مدد و دستگیری حی بن یقظان، پیر سالخورده‌ای که جز شکوه پیران نشانی از سال‌خوردگی ندارد، به معرفت عوالم هستی و اطراف و اکناف آن راهنمایی می‌شود. شهر او بیت‌المقدس است و چنان‌که در رساله از زبان او بیان می‌شود، پیشه‌اش سیاحت بر گرد جهان است تا بر احوال آن آگاه باشد و رو به سوی پدر یعنی بیدار دارد که منشأ و مبدأ اوست و همه علم خود و کلید همه علوم را از او گرفته است. یقظان یعنی پدرِ حی، بنابر شرح منسوب به جوزجانی ، اشاره به عقل اول است. بیت‌المقدس همان مشرقی است که حی‌بن یقظان، سالک را با رموز آن آشنا خواهد کرد و اشاره به عالم عقول است که دارای گوهری مقدس و به دور از حلول مادّه در آن است... چنانکه سالک در رساله حکایت می‌کند و بنابر آنچه از شرح منسوب به جوزجانی به دست می‌آید، سیاحتی که سالک از پیر می‌خواهد تا او را بدان راهنمایی کند، سفر به سوی مشرق و به تعبیر روشن‌تر، رسیدن به مرتبه دانش شهودی ( علم فراست ) است که عقول از آن برخوردارند و وصول به آن منوط به تجرد از ماده و عوارض آن است... . رساله قصه الغربه الغربیه سهروردی از جایی آغاز میشود که حی‌بن یقظان به پایان رسیده، و تکمله‌ای بر آن است. ...