تفسیر قرآن‌کریم در گذر زمان همواره مایه دل مشغولی مکتب‌‌های گونه‌گون اسلامی با نگرش‌ها و مشرب‌های مختلف فکری بوده که جریان‌های متنوّع تفسیری را پدیدآورده است، هر چند این تنوّع و گونه‌گونی از منظری نمایش شکوه و عظمت این کتاب آسمانی و ابعاد و لایه‌های به هم تنیده معارف آن‌ است، اما نگاه‌های یک سویه و گاه بی‌ضابطه در بستر این جریان‌ها، برای اندیشمندان متعهد به صیانت مقاصد والای الهی، همواره مایه نگرانی بوده است. مجموعه حاضر حاصل ملاحظات عالمانه جمعی از اندیشمندان حوزه قرآن‌پژوهی در جریان‌های مختلف تفسیری متقدم و متأخر با دو نگاه جریان شناختی و آسیب‌شناختی است. جلد نخست این اثر ارزیابی و تحلیل جریان‌های روایت‌گروی، سلفی، باطنی، صوفی عرفانی، قرآن‌گروی و علمی را تشکیل می‌دهد. بخش منطق فهم و تفسیر قرآن نیز به مثابه مقاله معیار، آغازین بخش این مجلد است.