جدل ناپذیرترین کار سعدی سخن اوست. در تاریخ ادبی ایران که گویندگان چیره طبع فراوانند سعدی بطور خیره‌کننده‌ای می‌درخشد. کسی چون او صنعت و سادگی، استحکام و روانی، عذوبت و رقت را بهم نیامیخته و بدین موزونی سخن نگفته. سعدی جنبه‌های مختلف دارد؛ هم نثر و نظمی از خود باقی گذاشته که معیار اصالت زبان فارسی امروز به شمار می‌رود، هم قصیده‌سراست و هم غزل‌های آبدار سروده، هم موعظه کرده و هم به مطایبه پرداخته، هم در اخلاق سخن رانده و هم در سیاست و اجتماع، هم از تصوف و عرفان دم زده و هم مانند متشرع زاهدی از ظواهر دیانت. در بسیاری از نواحی عقلی و روحی و اجتماعی وارد شده بطوریکه مظهر خردمندی قرار گرفته و قریب هفت قرنست جمله‌ها و ابیات وی دهان به دهان می‌گردد و گفته‌هایش چکیدهٔ حکمت به شمار می‌رود. دشتی در مقدمهٔ کتاب آورده: فکر محوری این کتاب روی سخن سعدی قرار دارد و به شکل‌های گوناگون، بطوریکه ملال‌انگیز نباشد، در فصلهای مختلف گسترده شده و بدون شکسته نفسی معترفم که نتوانسته‌ام سحر زبان سعدی را چنانکه هست نشان دهم.