این کتاب مشتمل است بر پنج جلسه سخنرانی استاد شهید مطهری درباره برخی مفاهیم اخلاقی اسلام که مورد مناقشه مخالفان بوده است. کتاب در چهار بخش تنظیم شده است. بخش اول به «توکل» اختصاص یافته. در بخش دوم درباره «رضا و تسلیم» بحث شده است. بخش سوم به «صبر» پرداخته است و در بخش چهارم که حجم کمی دارد «طول امل» مورد بحث قرار گرفته است. استاد شهید در مقدمه کتاب «انسان و سرنوشت» آنجا که برخی علل انحطاط مسلمین را فهرست کرده و تحقیق درباره آنها را لازم می‌شمرند، از جمله به «سیستم اخلاقی اسلام» اشاره می‌کنند. مباحث این کتاب در راستای همان نظریه و در تکمیل آن طرح بزرگ تحقیقاتی است.