درباره فرایند تکون معرفت، از دیرباز نظریه های مختلفی از سوی فیلسوفان گوناگون مطرح شده است: نظریه عقول، نظریه مثل، نظریه معرفت شناختی کانت، از جمله آنها است؛ اما درباره تکون و تحول معرفت دینی، نظریه شاخص و شناخته یی سراغ نداریم، محقق محترم جناب آیت الله استاد علی اکبر رشاد «نظریه ابتناء» را برای تبیین نظام و نحوه تکون و تحول معرفت دینی ارائه کرده است. از دیدگاه صاحبِ نظریه ابتناء «معرفت دینی برایندِ فرایندِ تأثیر – تعاملِ متناوب – متداومِ مبادی خمسه دین، به عنوان پیام الهی است» و در صورت تحصیل تلقی صائب و جامع از این مبادی، و کاربست درست و دقیق آنها، و پیشگیری از دخالت و تأثیر فاحش متغیرهای ناروا و نابحق دخیل، می توان به کشف صائب و جامع دین، و کاربرد روزآمد و کارآمد آن در ذهن و زندگی بشر دست یافت. نظریه ابتناء، مبتنی بر چهار اصل، به شرح زیر است: اصل نخست) فرایندمندی تکون معرفت و برایندوارگی معرفت دینی، اصل دوم) دوگانگی سازِکارهای دخیل(روا/بحق، و ناروا/نابحق) در تکون معرفت دینی، و بالتبع امکان سرگی و ناسرگی معرفت دینی، اصل سوم) پیاموارگی دین و شمول آن بر اضلاع و مبادی خمسه دخیل در فهم دین، به عنوان پیام الهی، اصل چهارم) برساختگی کشف و کاربرد صائب و جامع دین، بر کشف و کاربرد صائب و جامع مبادی بحق دخیل. اصل سوم نظریه، مهم ترین رکن نظریه ابتناء است. ...