همهی ما از کودکی، روزهای محرم را سیاهپوش سیدالشهدا بودهایم. آب که میدیدهایم یاد عباس (ع) میافتادهایم، آب که مینوشیدهایم سلام بر حسین میدادهایم. طوری که انگار این ارادت قلبی از ازل توی خونمان بوده است؛ از روزی که نمی دانیم کی بود!
اما «ارادت» با «معرفت» محکم تر می شود. در این مطلب، به معرفی ده کتاب عاشورایی، برای تمام سنین و سلایق پرداختهایم. با خواندن حداقل یکی از این کتابها در محرم پیش رو میتوانیم در کنار ابراز ارادت های محرمی، حسینِ غریب را کمی بیشتر بشناسیم.
فهرست:
۱. کتاب آه، نوشته یاسین حجازی، نشر جام طهور
انتخابم برای اولین کتاب، «کتاب آه» است. چون کل ماجرا را، اصل ماجرا را و فقط خودِ خود ماجرا را شرح داده است. آن هم بدون پاورقی، بدون توضیحات و ارجاعات اضافه و با ترتیب و توالی درست. این کتاب به گفتهی نویسنده، نه بازنویسی، بلکه بازخوانی کتاب دمعالسّجوم است. (دمعالسّجوم، ترجمهی فارسی کتاب تاریخی نفسالمهموم شیخ عباس قمی ست. به قلم ابوالحسن شعرانی.)
حالا چرا این کتاب یک بازخوانی است و نه بازنویسی؟ چون بازنویسی یعنی اینکه یک متن ثقیل را روان و قابلفهم کنیم. حال آنکه «کتاب آه» همان متن کهن فارسی کتاب دمعالسّجوم است. منتها کمی منسجمتر و سرراستتر. یک مقتل خواندنی و مختصر برای اینکه بدانیم در کربلا چه شد و چه گذشت.
۲. فتح خون، نوشته مرتضی آوینی، انتشارات واحه
یکی از آدمهایی که به واسطه مطالعه آثارش همیشه حسرت ندیدنش را خوردهام مرتضی آوینی است. کتاب فتح خون که از قضا یکی از آثار شهید آوینی است، شامل دو بخش و ده فصل است. بخش اول از روزهای آخر زندگی امام حسن مجتبی شروع شده و تا روز عاشورا ادامه پیدا میکند و کل ماجرا را با لحن شاعرانه و عارفانه آوینی روایت میکند.
نویسنده در بخش دوم کتاب، وقایع را با این نگاه که هر مکان کربلا و هر زمان عاشوراست، تحلیل میکند. به زبان خودمانیتر: از نگاه شهید آوینی قیام کربلا مسئلهای نیست که بتوان آن را به زمان یا مکان خاصی محدود کرد، چرا که آزادگی و مقاومت در برابر ظلم، زمان و مکان نمیشناسد.
۳. کآشوب، نوشته گروه نویسندگان، نشر اطراف
هر کدام از ما توی دلمان برای امام حسین (ع) جایی داریم و با شنیدن نام محرم یاد خاطرهای میافتیم. کتاب کآشوب ۲۳ روایت از زبان ۲۳ نویسندهی متفاوت است که از رابطهی احساسی و ذهنی خود با امام حسین و روضههایش، از تجارب عزاداری بر حسین و از نگاه حضرت به زندگیشان میگویند.
از نویسندههای نامآشنای این مجموعه میتوان به نفیسه مرشدزاده، مهدی شادمانی، احسان رضایی و سید احمد بطحایی اشاره کرد. راستی جلدهای بعدی کآشوب نیز با نامهای «رستخیز» و «زان تشنگان» به بازار کتاب عرضه شدهاند.
۴. حماسه حسینی، نوشته شهید مطهری، نشر صدرا
حماسه حسینی را نشر صدرا در دوجلد منتشر کرده است. جلد اول شامل سخنرانیهای استاد مطهری و جلد دوم شامل یادداشتهای ایشان است. کتاب، بازتاب نظرات شهید مطهری پیرامون واقعهی کربلا است و نقطهی قوّت آن، در انتقاد از تحریفاتی است که پیرامون این واقعه شکل گرفته است.
جلد اول دارای هفت فصل با عناوین «حماسه حسینی»، «تحریفات در واقعه تاریخی کربلا»، «ماهیت قیام حسینی»، «تحلیل واقعه عاشورا»، «شعارهای عاشورا»، «عنصر امر به معروف و نهی از منکر در نهضت حسینی»، «عنصر تبلیغ در نهضت حسینی» است. مطالب این جلد حاصل سخنرانیهای ایشان در حسینیه ارشاد، جلسات هفتگی موسوم به جلسات یزدیها، مسجد جامع نارمک تهران و مسجد جاوید تهران است.
استاد مطهری تحت تاثیر کتاب لؤلؤ و مرجان، اثر محدث نوری، تحریفات را به دو دسته تحریفات لفظی و معنوی تقسیم کرده و داستانهایی همچون عروسی قاسم، حضور لیلا در کربلا، شیر و فضّه و … را در زمره تحریفات عاشورا قرار میدهد. جالب است بدانید که تحلیلهای و انتقادهای راهگشا و دقیق ایشان در این کتاب آنقدر جذاب است که باعث شده «حماسه حسینی» بیش از پنجاه بار تجدید چاپ شود.
۵. تراژدی جهان اسلام، نوشته محسن حساممظاهری، نشر آرما
تراژدی جهان اسلام در دسته کتابهای جامعهشناسی قرار میگیرد. نویسنده در این کتاب آیینهای عزاداری را در طول تاریخ و فرهنگ ایران (از زمان صفویه تا جمهوری اسلامی ایران) بررسی کرده است.
حساممظاهری برای این پژوهش، از حدود ۵۰۰ کتاب و مقاله فارسی، بیش از ۱۵۰ منبع به زبانهای دیگر (که توسط ۳۱۰ شرقشناس، ایرانشناس و سفرنامهنویس نگاشته شده) استفاده کرده است.
کتاب شامل دو بخش کلی است: بخش اول توصیفات و گزارشها است که به هشت فصل از نظر زمانی تفکیک شده است. بخش دوم تحلیلهایی در مورد عزاداریها از دید ۴۰ شرقشناس و شیعهپژوه است. تراژدی جهان اسلام یکی از بدیعترین و مفصلترین آثار این فهرست ده تایی است. به علاوه کلی سند و تصویر نیز در آن وجود دارد که آن را خواندنیتر میکند.
۶. شمّاس شامی، نوشته مجید قیصری، نشر افق
مجید قیصری نویسنده پرکاری است. بیشتر کتابهایی هم که نوشته در حوزه جنگ است. شماس شامی اما بازگویی روایت کربلا از نگاهی نو است. در این داستان، حوادث پس از عاشورا و آنچه در شام بر اهل بیت حضرت میگذرد، از زبان یک مسیحی بیطرف روایت میشود.
راوی داستان که یک شخصیت فرعی به نام شماّس (خدمتکار کلیسا) است، از همراهان و محافظان مخصوص جالوت است. قهرمان داستان، جالوت، از نوادگان داوود نبی است که به عنوان نماینده روم به درگاه یزید دعوت شده است.
او در ابتدا از ظلمی که بر حسین بن علی و اصحاب و اهل بیتش رفته ناآگاه است ولی رفتهرفته از جزئیات حادثه باخبر شده و به مخالفت علنی با دستگاه بنی امیه میپردازد؛ تا جایی که در راه عقیدهاش تاوان سختی میدهد.
۷. حسین علی (درود خداوند بر او) نوشته م. مؤید، نشر بینالملل
استاد محمدحسین مهدوی، متخلص به م.مؤید متولد ۱۳۲۲ در نجف است. پدر او اهل لاهیجان و مادرش اهل رودسر است. او ادبیات را در مدرسه ایرانیان در عراق فراگرفت و اولین شعرهایش را در دهه چهل چاپ کرد.
کتاب حسین علی، اولین کتاب منثور اوست که با استناد به منابع معتبر به رشته تحریر درآمده است. وی با ترجمهی روان احادیث و روایات، استفادهی حداکثری از واژگان فارسی به جای لغات عربی و نثر متفاوت و خوشآوایش، روایت تازهای از کربلا را در ۱۲۸ فصل کوتاه به دست میدهد.
۸. تأملی در نهضت عاشورا، نوشته رسول جعفریان، نشر علم
رسول جعفریان، استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران و از تاریخشناسان معروف ایرانی در حوزه تاریخ اسلام است. آخرین چاپ کتاب «تاملی در نهضت عاشورا»، با ویرایش و افزودههای جدید، در سال ۱۳۹۹ و در ۷۱۹ صفحه (شامل یک مقدمه و بیست و چهار گفتار) منتشر شده است.
جعفریان با تکیه بر تحقیقات مفصل و با استفاده از دانش فراوانی که دارد، در این کتاب به عناوینی همچون گزارش تاریخی رویداد کربلا، گزارش تحلیلی رویداد کربلا، عزاداری اهل سنّت بر امام حسین و حکمت شهادت آن حضرت پرداخته است. او همچنین تحریفات عاشورا را بررسی کرده و در فصول آخر دیدگاههای خود راجع به روضةالشهدا، نوشته ملاحسین کاشفی را بیان کرده است.
۹. هفت مقاله عزاداریهای نامشروع، نوشته ترجمه جلال آل احمد، نشر پیرامید
جلال در سال ۱۳۲۲، وقتی از نجف برگشت، رسالهی «التنزیه لاعمال الشبیه»، نوشتهی عالم بزرگ آیت الله سیدمحسن امین را ترجمه کرد. این کتاب، اولین نوشتهای است که به قلم او (یا بهتر بگوییم به ترجمه او) چاپ شده است.
علامه در این رساله تلاش کرده با استناد به دلایل تاریخی، قرآن، سنّت، اجماع و عقل به مخالفت با برخی از عقاید افراطی و انحرافات موجود در عزاداریها برخیزد. او حتی در مواردی برخی از این اعمال را حرام و نامشروع میداند. (اگر سایر کتابهای جلال را خوانده باشید، احتمالا بعد از مطالعه این اثر، با ابعاد تازهای از شخصیت او آشنا خواهید شد!)
۱۰. در عزایت آسمان نیلی قباست، نوشته مهدی الماسی، نشر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
دنبال کتابی با موضوع عاشورا برای فرزندتان میگردید؟ کتابهای کانون همیشه جواب است! «در عزایت آسمان نیلی قباست» یکجور دفترچه راهنمای تئوریک برای بچههایی است که دوست دارند مداحی و نوحهسرایی کنند.
کتاب با سخنانی از پیشوایان درباب ثواب عزاداری آغاز میشود و سپس سراغ این موضوعات میرود: تاریخچه سوگواری در ایران، مفهوم و کاربرد نوحه و مرثیه، شناخت دستگاههای موسیقی در تعزیه و نوحهخوانی، مضمون نوحهها، ادبیات عاشورایی در کشورهای مسلمان و… همچنین در هر بخش مثالها و تصویرهایی میآورد که به فهم بیشتر مطالب کمک میکند.
خوب
سلام
کتاب بر کدامین مصیبت بایدگریست نوشته محمدحسین قادری هم کتاب تحلیلی خوبی ست