آشنایی با آیین‌های عزاداری در شهرهای مختلف ایران

ماه حسین که از راه می‌رسد، تمام خانه‌ها و کوچه‌ها و شهرها عزادار می‌شوند. انگار در این ماتم بزرگ همه صاحب‌عزایند؛ ماتمی که هر کس آن را به زبان و شیوه خود ابراز می‌کند. به قول شیخ بهایی:«هرکس به زبانی صفت حمدِ تو گوید/ بلبل به غزل‌خوانی و قمری به ترانه»

این سوگواری‌ها که برخی از آن‌ها بعد از گذشت قرن‌ها به دست ما رسیده‌اند، بخشی از تاریخ عشقند؛ تاریخ عشق ما ایرانی‌های دوستدار اهل بیت به شهید زنده‌ی کربلا؛ حسین. در این نوشته برایتان از این تاریخ و قصه‌های دوست‌داشتنی‌اش گفته‌ایم.

تشییع پیکر سالار شهیدان با «نخل‌گردانی در یزد»

نخل‌برداری یا نخل‌گردانی یکی از معروف‌ترین مراسم‌های سوگواری عاشورایی در یزد است كه می‌کوشد تشيیع پيكر سرور شهيدان در روز عاشورا را به شکل نمادین نمایش بدهد.

دهخدا در تعریفِ نخل آورده:«نخل، حجله‌مانندی است که از چوب می‌سازند و با انواع شال‌ها، آینه و چراغ و … آرایش می‌دهند. بزرگی و سنگینی این نخل‌ها گاهی چنان است که چند صد نفر مرد قوی باید آن را از زمین بردارند و بر دوش گیرند.»

نخل‌گردانی با مرحله‌ی نخل‌بندی آغاز می‌شود. به این معنا که چند روز قبل از آغاز ماه محرم اعضای هیأت‌ها شروع به تزیین نخل می‌کنند و سپس در ظهر عاشورا پس از اقامه‌ی نماز جماعت، نخل را بلند می‌کنند.

هنگام آغاز آیین نخل‌گردانی یکی از سادات با ضربات سنج و ذکر «يا حسین» مراسم را آغاز و عزاداران را هدایت می‌کند. عزاداران نیز معمولا با پاهای برهنه نخل را سه بار و هر دفعه، سه مرتبه (به نیت سه روزی که پیکر بی‌جان آن حضرت در صحرای کربلا مانده بود) به دور یک شش ضلعی به نام «کَلُک» که در وسط حسینیه ساخته شده می‌گردانند. (این شش ضلعی نمادی از حرم شش گوشه امام حسین است.)

در همین هنگام یک نفر اذان می‌گوید و یک مداح نیز اشعار حماسی یا چند بیت از دوازده بند مشهور محشتم کاشانی را برای همه با صدای بلند می‌خواند.

خاکِ عزا بر سر ریختن با «گل‌مالی در لرستان»

در زبان محلی به این آیین عزاداری «خره‌گیری» گفته می‌شود. (خره به‌معنای «گِل» است.) آیین گل‌مالی از روزِ هفتم محرم با حمام رفتنِ مردها و اصلاح سر و صورتشان شروع می‌شود و تا شامِ غریبان ادامه دارد.

عزاداران لرستانی به این منظور در روز تاسوعا جلوی تکیه‌ها، حوضچه‌هایی از گِل را با خاک نرم و گلاب درست می‌کنند. مردم نیز در تمام شب به نیت برآورده‌شدن حاجاتشان اطراف این حوضچه‌ها شمع روشن می‌کنند.

سپس در روز عاشورا مردم عزادار بعد از اینکه در این حوضچه‌ها خودشان را گل‌مالی کردند، در کنار آتش خودشان را خشک می‌کنند و تا شامِ غریبان با همان لباس‌ها عزاداری می‌کنند.

تجدیدِ پیمان با «تشت‌گذاری در اردبیل»

این مراسم از مراسمات قدیمی مناطق ترک نشین است که با انجام آن به استقبال ماه محرم می روند. یعنی زمان انجام این مراسم روزهای پایانی ماه ذی الحجه و قبل از شروع محرم است.

در این مراسم مردم در حسینیه یا مسجد محل جمع می شوند و تشت هایی را که از آب پر کرده اند، روی سر می گیرند. با تشت های روی سر خود دور حسینیه یا مسجد می گردند و نوحه های خاصی را به زبان ترکی می خوانند. سپس تشت ها را پایین می آورند و با دست نهادن در آب آن ها، با امام حسین و آرمان های آن شهید بزرگوار نوعی بیعت نمادین می کنند. در پایان مراسم هم از آب تشت ها که آن هم نمادی از آب فرات است به عنوان تبرک بر می دارند و می نوشند.

در بعضی دیگر از مناطق آذربایجان هم آیین تشت گذاری را در روزهای تاسوعا و عاشورا انجام می دهند.

اعلامِ یاریِ حسین با «شاه‌حسین‌گویان در تبریز»

«شاه‌حسین‌گویان» نوعی رژه‌ای حماسی است که از اتفاقات شب عاشورا نشأت گرفته است. در این مراسم عزاداران در حالی که یک دستِ خود را بر کمرِ همدیگر می‌گذارند و به صورتِ هماهنگ پاهای خود را به زمین می‌کوبند، نوعی چوب مخصوص را از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند. (قبلا برای اجرای این مراسم از قمه یا شمشیر استفاده می‌شد.)

وقتی که چوب به زمین نزدیک می‌شود، همگی با صدای بلند ندای «شاخسِی» (شاه‌حسین) و زمانی که چوب به سرشان نزدیک می‌شود، همگی با صدای بلند ندای «واخسِی» (وای‌حسین) سر می‌دهند. این مراسم از چند روز قبل از محرم شروع شده و تا ظهرِ عاشورا ادامه پیدا می‌کند.

عرض ارادت به علمدار کربلا با «علم‌بندی ماسوله»

غروب روز ششم محرم که می‌رسد، شهرِ ماسوله پر می‌شود از صدای سنج و شیپور. مردم شهر با شنیدن این صدا خودشان را به صحن امامزاده عون‌بن‌علی می‌رسانند. اهالی هر مسجد به نوبت وارد امامزاده شده و علم مسجدِ خود را پیچیده در پارچه‌ی سبز از قدیمی‌ترین علمدارِ شهر تحویل می‌گیرند. علم‌ها روی چوب بلندی از درختِ سپیدار سوار می‌شوند و با پارچه‌هایی که مردم نذر کرده‌اند به شکلی ویژه آراسته می‌شوند.

جلوه‌ی شورِ حسینی با «تجمع عاشورایی زنجان»

روز هشتم ماه محرم در زنجان به «یوم العباس» مشهور است. اگر خوش‌شانس باشید و در این روز در حسینیه‌ی اعظم زنجان حضور داشته باشید احتمالا می‌توانید یکی از پرجمعیت‌ترین دسته‌های عزاداری محرم را در ایران ببینید.

در میان این جمعیت عظیم خبری از طبل و دهل و زنجیر نیست و عزاداران تنها با هم‌نوایی نوحه‌های مختلف تا غروب به سینه‌زنی می‌پردازند. آنچه از این مراسم در خاطر شما می‌ماند، یکدلی و همبستگی عزادارانی است که ساعت‌ها درکنار هم برای امام شهیدشان سوگواری می‌کنند. این دسته‌ی عزاداری به عنوان دهمین میراث معنوی ایران ثبت شده است.

حجم قربانی‌های نذری در این مراسم آن قدر زیاد است که حسینیه‌ی اعظم زنجان را دومین قربانگاه بزرگِ مسلمانان بعد از منا می‌نامند.

سوگواری در بین خیمه‌های سوخته با «خیمه‌سوزانِ طاقانکِ شهرکرد»

هر سال سروکله‌‌ی خیمه‌های سبز و سفید و سیاه که در میانِ نخل‌های ورودیِ شهر طاقانک پیدا می‌شود، همه می‌فهمند محرم از راه رسیده است.

در طاقانک رسم بر این است که در اولین روز محرم ۷۲ خیمه در ورودی شهر برپا شود و مردم شهر هر روز از بعدازظهر تا نیمه‌های شب برای مراسم سوگواری به آنجا بروند. (البته هر کس می‌تواند بسته به نذری که دارد خیمه‌ای برپا کند و به همین خاطر گاهی تعداد خیمه‌ها بسیار بیشتر از ۷۲تا است.)

به علاوه در روز عاشورا ۱۴ رأس گوسفند در میان خیمه‌ها و جلوی دسته‌‌های عزاداران قربانی می‌شود تا با گوشت آن‌ها نذری بزرگی برای ظهر عاشورا آماده شود. در نهایت در ظهر عاشورا خیمه‌ها به آتش کشیده می‌شوند و عزاداری برای شهیدان و اهل بیت امام حسین در چنین صحنه‌ی غریبی تا شامِ غریبان ادامه پیدا می‌کند.

وحشت شبهای بعد از حسین با «مشعل‌گردانی در قم»

در شب‌های هشتم، نهم و دهم محرم، دسته‌ای از مردان مشعل به دست، از حسینیه‌‌ی نجفی‌های قم، حرکت خود را آغاز می‌کنند. (این مشعل‌ها نمادِ آتشی هستند که بعد از شهادت امام حسین به خیمه‌های اهل بیت زده شد.)

سپس علم‌های بزرگ مشعل، همراه با صدای بلندِ طبلی که یادآورِ نواختنِ طبلِ لشگر یزید در هنگام حمله به خیمه‌هاست، برای ادای احترام به سمتِ حرم حضرت معصومه برده می‌شوند.

حزن‌انگیزترین نوا با «دمام‌زنی بوشهر»

هرکسی از یک جایی جادویِ صدای حزن‌انگیزِ دمام‌زنی می‌شود. در فیلم “به خاطر هانیه” پدرِ ناخدای هانیه نذر می‌کند، شبِ دهم محرم تا صبح به نیتِ شفای هانیه دمام بزند. صحنه‌ی دمام‌زنیِ برادر هانیه در شبِ عاشورا به عنوان قابِ پررنگی از این سوگواری برای همیشه در ذهن می‌ماند.

دمام سازی کوبه‌ای‌ست. در مراسم دمام‌زنی، جمعیتی حداقل هفت نفری بر اساس نظم مشخصی، با سنج و شیپور نواختنِ دمام را همراهی می‌کنند. ترکیب این نوا با صدای سینه‌زنیِ عزادارانی که در حلقه‌های دایره‌ای شکل سینه می‌زنند، سوگواری باشکوهی را رقم می‌زند. عزاداری بوشهری‎‌ها یکی از پرطرفدارترین مراسم‌های محرم است.

یادِ پیکر شهدای بر زمین مانده با «بیل‌زنی در بیرجند»

در تاریخ آمده که قوم بنی اسد بعد از 3روز توانستند خودشان را به کربلا برسانند و با دیدن پیکرهای بر زمین مانده، با هر وسیله‌ای که داشتند آنها را به خاک سپردند. به همین خاطر عزاداران بیرجندی بعد از نماز ظهرِ عاشورا بیل به دست دایره‌وار به هم می‌چسبند. بیل‌هایشان را به سمت آسمان می‌گیرند و با ذکر “حیدر علی” به هوا می‌پرند و سرِ بیل‌هایشان را به هم می‌زنند. مردم این منطقه اعتقاد دارند بیل‌زنی باعث ایجاد برکت در کار و محصولشان می‌شود.

نذری زیبا و ساده با «نذری‌برونِ باغملک و اراضی»

“باغملک” و “اراضی” دو روستا از توابعِ استان اصفهان هستند. در روز تاسوعا اهالی روستای باغلمک به صورت دسته‌های عزاداری به حسینیه‌ی روستای اراضی می‌روند. هر کدام از خانواده‌های روستای اراضی در حد وسع و توان خود غذاهایی را می‌پزند و آنها را در سینی‌های بزرگ تزئین می‌کنند. بعد از پایانِ مراسم عزاداری و اقامه‌ی نمازِ ظهر، اهالی روستا سینی‌های غذا را روی سرشان گذاشته و برای پذیرایی از عزاداران به حسینیه می‌برند. در روز عاشورا عزادارانِ روستای اراضی به حسینیه‌ی روستای باغملک می‌روند و به همین شیوه با سینی‌های نذورات از آنها پذیرایی می‌شود. آیین نذری برون این دو روستا نزدیک به 400سال قدمت دارد.

استقبال از محرم با «چاووش‌خوانیِ آران‌و‌بیدگل»

«چاووشی» آواز مخصوصی است که از گذشته در استقبال یا بدرقه‌ی مسافرِ اماکن مقدسه خوانده می‌شد. این رسم در آران و بیدگل در استقبال از مسافر عزیزی به نام محرم انجام می‌شود. هفته‌ی پایانیِ محرم دسته‌ی چاووشی‌خوان‌ها در یک حسینیه جمع می‌شوند و در مسیرِ حرکتِ دسته‌های محرم آران و بیدگل، نوای آغاز ماه عزا را سر می‌دهند. مردم آران با دود کردن اسفند به دنبالِ دسته‌ی چاووشی راه می‌افتند و با هم‌خوانی ذکر مصیبت و سینه‌زنی به استقبال محرم می‌روند.

دسته‌ی چاووش‌خوان‌ها بعد از طی کردنِ مسيری طولانی در صحن مطهر حضرت محمد هلال بن علی(ع) به عزاداری می‌پردازد.

شامِ حاجت روایی با «لال پله‌ی گیلان»

در شبِ شام غریبان که با نور شمع روشن می‌شود؛ زنان، پیچیده در چادر و به صورت ناشناس به در خانه‌ها می‌روند. با کفگیری که در دست دارند در می‌زنند. وقتی صاحبخانه در را باز می‌کند، بدونِ اینکه کلام یا صدایی از آنها شنیده شود، قابلمه و کفگیرشان را به او می‌دهند. صاحبخانه از غذای شیرین‌پلویی که در این شب در خانه‌های گیلان پخته می‌شود، مقداری هر چند اندک در قابلمه‌اش می‌ریزد. زن باید این‌کار را تا 40 یا 72خانه ادامه بدهد و در تمام این مدت نباید هیچ سخنی به زبان بیاورد؛ به همین دلیل این مراسم «لال پله» نامیده می‌شود. گیلانی‌ها اعتقاد دارند خوردنِ غذایی که جمع‌آوری شده باعث برآورده شدن حاجات می‌شود.

نوای خاص عزاداری با «چغچغه‌زنیِ انجدان»

انجدان روستایی با قدمت 1500ساله در 37کیلومتریِ اراک است. چغچغه ابزاری چوبی است که از به هم خوردنِ آن‌ها، آهنگی موزون ایجاد می‌شود. تاریخچه این رسم به زمانی برمی‌گردد که مردم با شنیدنِ خبرِ شهادت امام‌حسین با سنگ به سر خودشان می‌کوبیدند.

در روزهای نهم، دهم و یازدهم محرم، مردمِ محله‌ی پایینِ روستا به صورت دسته‌های سوگواری به سمتِ محله‌ی بالا می‌روند. عزاداران به صورت دو صف در دو طرف کوچه و روبروی هم حرکت می‌کنند و پیرِ روستا، پیشاپیشِِ  همه نوحه‌خوانی می‌کند. عزاداران یکبار با نوای نوحه‌خوان به جلو خم شده و چغچغه را در مقابل زانو به هم می‌کوبند، سپس بلند شده و چغچغه را بالای سرشان به هم می‌کوبند. سنت چغچغه‌زنی در لیستِ میراثِ آیین عاشوراییِ کشور ثبت شده است.

عزا برای جوانانِ کربلا با «حملِ شیدونه‌ی شوشتری‌ها»

حمل شیدونه رسمی‌ است که دزفولی‌ها در روز تاسوعا اجرا می‌کنند. شیدونه به معنای همان شهیدانه، حجله و یا تابوت است. شیدونه یک چهارطاقی‌ست با چهارگلدسته که روی آن صحنه‌هایی از نبردِ عاشورا و تاسوعا و اشعاری عاشورایی نقاشی شده. معمولا از داخل شیدونه نذرهایی مانند حلوا و خرما در بین مردم پخش می‌شود. شیدونه تقریبا مشابه نخل است با این تفاوت که سقفِ آن تقریبا صاف و تخت بوده و بسیار سبک‌تر است.

سوگواری برای مردانِ بزرگِ کربلا با «چایینه‌ی زنانِ ایلام»

عزاداری چایینه، گونه‌ای از عزاداری زنانِ لر است که در رسای از دست دادنِ مردانِ بزرگ انجام می‌دهند. این عزاداری اشعار و نواهای ویژه‌ای دارد که زنانِ ایلامی آنها را در حالیکه به صورتِ حلقه‌ای دور هم نشسته‌اند و با دست به سروصورت می‌زنند، می‌خوانند. زمانی که اشعار عزاداری به اوج خود می‌رسد، زنانِ وسطِ حلقه بلند شده و به صورت دایره‌وار می‌چرخند، سرهایشان را به هم نزدیک می‌کنند و به پیشانی خود می‌کوبند. به زنی که در دسته‌ی عزاداران مداحِ اصلی به شمار می‌آید «ملایه» گفته می‌شود.

در چایینه‌ی قاسم رسم بر این است که بر تنِ دختری جوان و ازدواج نکرده، لباسِ زیبای عروس می‌پوشانند و دو شمع به دستهای او می‌دهند. ملایه شروع به خواندن ترانه می‌کند. سپس زنی کفنِ خون‌آلودی به نشانه‌ی خبر شهادت قاسم می‌آورد. ملایه شمع‌ها را خاموش می‌کند. چادری سیاه بر سر عروس می‌اندازد و مداحی می‌کند. 

هم قدمی با اهل بیت با «چهل منبرِ لرستان»

در این مراسم که در روزهای تاسوعا و عاشورا در شهرهای لرنشین برگزار می شود، فقط زنان حضور دارند. در طی این آیین زنان و دختران لر به یاد مصائب اهل بیت در ماه محرم، با پای برهنه و نقابی بر صورت، در کوچه ها راه می افتند و شمع هایی روشن را هم در دست دارند. در هر خانه ای که باز باشد، زنان در آن جا توقف می کنند و شمعی را روشن می نمایند. نکته مهم در این آیین این است که از خواندن نوحه و مویه باید پرهیز کرد. به خاطر همین زنان لر این مراسم را در سکوت اقامه می کنند و تنها ذکر یاالله  و یا صلوات از آنان شنیده می شود.

خیرات به عزاداران محرم با «کرسی‌ خوانی و شله پزانِ مشهد»

در وقت شروع محرم، هیئت های عزاداری مشهدی برای عرض تسلیت و آستان بوسی به بارگاه مقدس حضرت رضا علیه السلام می روند. دسته های عزا با نظم و تربیت وارد صحن های حرم می شوند و همه هیئات در صحن تجمع می کنند. سپس یکی از پیرغلامان نوحه خوان بالای یک کرسی یا چارپایه بزرگ می رود و شروع به خواندن نوحه می کند. تمام عزاداران از تمام دسته ها و هیئت ها هم با این نوحه سینه می زنند و به این ترتیب با اتحاد خود به آستان اهل بیت عرض ارادت می کنند.

آیین دیگری که در مشهد برای عزاداری محرم رواج دارد مراسم پخت شله است. شله یکی از غذاهای معروف مشهد است که در آیین های عزاداری به عنوان نذری و خیرات هم طبخ می شود. در این مراسم مواد شله را شب عزاداری بار می گذارند و در طی شب با ذکر نوحه و خواندن روضه آن را هم می زنند. شله باید مدام هم بخورد و به همین خاطر هر کس به ترتیب زمانی را برای هم زدن شله صرف می کند. این کار تا طلوع آفتاب روز بعد ادامه پیدا می کند و به این ترتیب شله نذری محرم با سلام و صلوات آماده می شود.

یاد حضرت قاسم با «علم شویی و حجله گردانیِ بندر عباس»

مردم هرمزگان و شهر بندر عباس برای محرم مراسمات ویژه ای دارند. یکی این مراسمات که ویژه مناطق ساحلی هرمزگان است، علم شویی نام دارد. تعداد 12 علم را به ساحل دریا می برند و لباس ها و جامه های رنگارنگی را که در آب دریا شسته اند به این 12 علم می پوشانند. تلفیق عزاداری محرم با اقلیم ساحل و دریا از ویژگی های جالب عزاداری امام حسین در بندر عباس است.

مراسم دیگری که مردم بندر عباس برای محرم برپا می کنند، آیین حجله گردانی است. در شب نهم محرم که در بین این مردم متعلق به حضرت قاسم است، حجله‌ای را تزئین می کنند و به یاد عروسی ناکام آن حضرت در محرم، در خیابان ها می گردانند و به همراه آن عزاداری می کنند.

پیشواز محرم با «برپایی سقانفار در مازندران»

از آیین هایی که در مازندران به پیشواز محرم اقامه می شود، برپایی سقانفار است. سقانفار نوعی آلاچیق است که مردم برای عزاداری درست می کنند. به این صورت که در حیاط مسجد جمع می شوند و با چوب سایبان های دو طبقه ای را به نام سقانفار برپا می کنند. طبقه بالای سقانفار محل استقرار روضه خوان و نوحه خوان است و طبقه پایین آن هم چایخانه ای برای پذیرایی از عزاداران است. بعضی از سقانفارهای مازندران بسیار زیبا هستند و معماری اصیلی دارند.

روشنی شب تاریک تاسوعا با «شمع گردانیِ اردبیل»

می گویند بیش از هزار سال است که مردم در اردبیل در عزاداری محرم شمع گردانی می کنند. در این مراسم که به ترکی آن را پایلاما می نامند، در غروب روز تاسوعا مردم شمع های روشنی به دست می گیرند و برای شروع مراسم شب عاشورا با این شمع های روشن به تکیه ها و حسینیه ها وارد می شوند. البته در برخی از مناطق این مراسم از صبح روز تاسوعا و به یاد حضرت اباالفضل العباس علیه السلام شروع می شوند. هنوز که هنوز است مراسم شمع گردانی در اردبیل با شکوه و رونق زیادی برگزار می شود.

سوگواری محرم با «زار خاکِ اصفهان»

یکی از مراسماتی که در آن اصفهانی ها اوج اندوه خود را در عزای اهل بیت نشان می دهند، مراسم زار خاک است. در طی این مراسم که از اول محرم به مدت 12 روز انجام می شوند، مردم از پیر و جوان در دسته هایی جمع می شوند و معابر و خیابان ها را آب و جارو می کنند.سپس در مسیر دسته عزاداری کاه می پاشند. در هر قدم از راه هم مشتی کاه به سر و روی خود می ریزند. اوج مراسم زار خاک در اصفهان روز نهم محرم یعنی روز تاسوعاست.