اکبری، رکنآبادی، غنوری، واحدی، سیدعلی آقایی بادامی، سیف الدینی، هراتیف نیش کلاغی، شتآبادی، ابراهیمآبادی، ممتاز تاجآبادی، خنجری راوری و …
اشتباه نکنید این لیست حضور و غیاب یک کلاس شلوغ و پلوغ نیست! اینها نام انواع مختلف یک آجیل بسیار خوشمزه و شگفتانگیز است: پسته!
فهرست:
احتمالا اگر بدانید که پسته ۷۵ جنس و ۶۰۰ گونه دارد، تعجب خواهید کرد. اما این آجیل گرانقیمت و پرخاصیت مثل یک شعبدهباز قهار، چیزهای دیگری هم برای شگفتزدهکردنتان توی چنتهاش دارد که قرار است توی این متن باهاشان بیشتر آشنا شویم.
[post id=29361]تاریخچه پرورش پسته در ایران
گویا اولین کسانی که قدر و قیمت این میوه بهشتی را دانستهاند، ایرانیها بودهاند. تاریخِ رویشِ درخت پسته و استفاده از آن به عنوان یک خوراکی خونساز به سه تا چهار هزار سال پیش میرسد. این محصول، بومیِ نواحی سغد و خراسان بوده و گویا تا زمان هخامنشیان اقوام کشورهای دیگر آن را نمیشناختهاند.
جالب است بدانید که درختان پسته در عصر هخامنشیان هنوز اهلی نشده بودند و تازه در زمان ساسانیان بود که تبدیل به یک کالای صادراتی شدند.
درخت پسته ایرانی چه انواعی دارد؟
اگر تصور شما از پسته، همان تصویر کلیشهای خندانِ تخممرغیشکل است، باید بگوییم سخت در اشتباهید! چون همه پستهها این شکلی نیستند. پستههای موجود در ایران سه نوعند:
۱. پسته کوهی
درخت بنه یکی از باارزشترین گونههای گیاهی ایران است. این درخت، شبیه درخت پسته معمولی است، ارتفاعش گاهی به حدود ۷ متر میسد، گلهای قرمز خوشهایاش در رنگرزی به کار گرفته میشود و میوه سفت و قرمزش بعد از رسیدن به رنگ قهوهای درمیآید و با آن ترشی درست میکنند.
به علاوه پوست، برگ، میوه نارس و مغز دانه رسیده آن مصرف خوراکی و دارویی دارد. اما جالبتر از همه اینها صمغ خاص و مرغوب درخت بنه است که به سقز شهرت دارد. به همین دلیل گاهی این درخت را با نام درخت سقز هم میشناسند.
شیره سقز کابردهای زیادی در زمینههای مختلف دارویی، درمانی، صنعتی و غذایی دارد و از آن آدامس طبیعی هم تولید میشود که نه تنها ضرر ندارد، بلکه خاصیتهای فراوانی هم دارد.
اگر تابهحال خوردن پسته کوهی را امتحان نکردهاید، توصیه میکنیم که حتما این کار را بکنید. یک تقلب هم بهتان برسانم: توی با سلام میتوانید انواع این پسته را پیدا کنید. از جمله کسور یا بنه کابلی، بنه کردستانی، بنه چاتلانقوش و…
[post id=27217]۲. کلخونگ
کلخونک نوع دیگری از درخت بنه است. میوه آن هم شباهتهای زیادی به بنه دارد اما کوچکتر و ریزتر از آن است و پوستهای نرم دارد. میوه کوچک این گونه گیاهی به اندازه دانههای گندم و به رنگ سبز بوده و بسیار لذیذ و خوشمزه است.
با وجود شباهتهای زیادی که کلخونگ و بنه با هم دارند، باید بگوییم که هر گردی گردو نیست و تفاوت درخت بنه با کلخونگ از زمین تا آسمان است! بزرگترین تفاوتشان هم این است که از درخت بنه صمغ به دست میآید و از کلخونک نه. در ایران از این گونه به عنوان پایه برای پیوند پسته معمولی استفاده میشود.
۳. P.Vera یا پسته خوراکی
پسته خوراکی هم گونههای زیادی دارد. این گونهها شاید در نگاه اول مثل هم به نظر برسند اما اهل فن میدانند که در ظاهر، اونس و زمان برداشت تفاوتهای زیادی با هم دارند.
پسته به صورت درختانی کوچک در استانهایی مثل سمنان، کرمان، یزد، خراسان، قزوین و حتی اراک کشت میشود. این گونهی درختی به اصطلاح دوپایه است؛ یعنی نر و مادهاش از هم جدا هستند. البته باید بگوییم که متاسفانه این درخت به چندهمسری معتقد است! چون به ازای هر درخت نر تقریبا ۱۵ تا ۲۵ درخت ماده در یک باغ وجود دارد.
انواع پسته ایرانی چطور دستهبندی میشود؟
پستهها از لحاظ کیفیت، طعم، رنگ مغز، درشتی، ریزی، تیرگی، روشنی و رنگ پوسته در مناطق مختلف ایران با نامهای گوناگونی شناخته میشوند. محل تولید پسته نیز در قیمت این خشکبار تاثیر زیادی دارد. در این جدول میتوانید با این دستهبندی بیشتر آشنا شوید:
| ملاک تقسیمبندی | انواع |
| شکل ظاهری | فندقی و بادامی |
| زمان گلدهی | زودگل، متوسطگل، دیرگل |
| زمان رسیدن محصول | خیلی زودرس، زودرس، متوسطرس، دیررس، خیلی دیررس |
زمان برداشت پسته خیلی زودرس تا ۳۱ مردادماه، زودرس ۱ تا ۱۰ شهریور، پسته متوسطرس ۱۱ تا ۲۰ شهریور، دیررس ۲۱ تا ۳۱ شهریور و خیلی دیررس ۱ تا ۱۰ مهرماه است.
پسته ایرانی در چه مناطقی کشت میشود؟
سبزوار و سرخس از قدیمیترین مناطق کشت پسته هستند. سابقه کشت پسته در دامغان، سمنان و قزوین به قرن هفتم هجری میرسد؛ اما کشت پسته در استان کرمان قدمت زیادی ندارد و شهرهای این استان در قرن دوازدهم هجری به جمع پستهکاران پیوستهاند.
معروفترین پستههای ایرانی کدامند؟
همانطور که گفتیم پسته ایرانی گونههای بسیار متنوع و گستردهای دارد. برای همین به چند نمونه از آنها که شهرت و فالوئر بیشتری دارند (!) میپردازیم:
۱. پسته کله قوچی
پسته کله قوچی یکی از معروفترین پستههای ایرانی است. توی ظرفِ آجیل خیلی زود شناسایی میشود چون درشت و خندان است و قیمتش هم به همین نسبت بالاست. این پسته به خاطر درشتی و شباهتش به کله قوچ به این نام معروف شده است.
به علاوه به خاطر ظاهرِ جذابش همیشه یک کالای صادراتی بوده است. البته دلیلِ شهرتش فقط ظاهر خوبش نیست چون طم چرب و لذیذی هم دارد.
۲. پسته اوحدی یا فندقی
ظاهر پسته فندقی گرد، تقریبا کوچک و شبیه فندق است. رنگ مغز پسته، ارغوانی و رنگ پوستش استخوانی مایل به کرم است. این نوع به دلیل ریزبودنش جزو بهصرفهترین پستههای ایرانی است. البته نسبت به پوستش مغز درشتی دارد و بسیار مرغوب است.
۳. پسته اکبری
این پستهی خوشمزه بزرگترین، معروفترین و گرانترین پستهی ایرانی است و به پسته خندان مشهور است.
عرض سر و ته پسته تقریبا یکسان است و بزرگترین مغز را در انواع پسته دارد. پسته اکبری از نوع بادامی یا همان کشیده بوده و دیرگل و دیررس است. اما به دلیل همین دیررسبودن، بیشتر در معرض ابتلا به قارچ آفلاتوکسین قرار دارد و برای همین صادرات آن به کشورهای اروپایی سخت است. اما در کشورهای عربی که شکل بزرگ و کشیده پسته برایشان مهم است، خواهان زیادی دارد.
۴. پسته ممتاز زرند
پسته ممتاز صادراتی که بیشتر با عنوان پسته زرند معروف است، ظاهری کشیده و بادامی دارد. به علاوه بسیار خوشقیافه، مرغوب و خوشمزه است و به علت سرخی رنگ مغزش، روشنی پوست استخوانیاش و مزه نابش جزء پستههای درجه یک شناخته می شود.
این پسته به طور متوسط در هر ۱۰۰ گرم، ۵۸ گرم مغز دارد که این مقدار بیشترین درصد مغز در بین پستهها است. پسته بادامی زرند، متوسطگل و دیررس است و از ارقام ریزِ پسته محسوب میشود اما از پس شوری و کمآبی خوب برمیآید.
۵. پسته نوقی
این نوع پسته از زمانهای گذشته در منطقه رفسنجان و به ویژه در نوق که آب و هوایش نسبت به رفسنجان گرمتر است، رواج بیشتری داشته است.
پوسته نرم این پسته به رنگ سبز روشن بوده و هنگام رسیدن به رنگ قرمز روشن متمایل میشود. رنگ پوسته آن هم سفید مایل به استخوانی است. پسته نوقی تحمل بالایی در برابر شوری، خشکی، کمآبی و آفتهایی مثل پسیل دارد.
۶. پسته خنجری
این نوع تنها در دامغان تولید میشود و از نظر ظاهری شبیه پسته احمدآقایی بوده و از نوع بادامی است. البته یک قوس کشیده بیشتر از احمدآقایی دارد و انتهای دولبه آن مانند خنجر برگشته و نوکتیز است. قیمت این محصول اقتصادی بوده و از بقیه پستهها ارزانتر است.
پسته خنجری کشیدهترین مغز در بین پستهها را دارد. به همین دلیل برای خلال پسته بسیار مناسب است. وزن مغز پسته نیز نسبت به سایر پستهها بالاتر است.
۷. پسته احمد آقایی
این نوع پسته بادامی، متوسطگل و دیررس است. درصد خندانی آن زیاد، رنگ مغز آن ارغوانی و رنگ پوستش استخوانی خیلی روشن است.
پسته احمد آقایی جزء خوشمزهترین و زیباترین پستههای دنیاست و یکی از بهترین گزینهها برای صادرات است. این پسته در اکثر شهرها کشت میشود اما مرکز اصلی آن در استان کرمان و شهرستان رفسنجان است. ارزش این پسته آن قدر بالاست که آن را با طلای سبز میشناسند. برای مهمانیها و مراسمها و تهیه خلال هم مناسب است.
۸. پسته قزوینی
این پسته اولینبار توسط فرقه اسماعیلیه و در اواخر قرن پنجم هجری قمری از دامغان، سمنان و قم به قزوین آورده شد. مهمترین ویژگی پسته قزوین داشتن مغز سبز است. این نوع پسته بادامی و تقریبا ریز، برای تهیه خلال بسیار مناسب است و خرد نمیشود.
پسته قزوین به دلیل برداشت سریع و زودرسبودنش سم آفلاتوکسین کمتری دارد و در اواسط مرداد قابل برداشت است.
سوالات متداول درباره انواع پسته ایران
سه نوع: پسته کوهی، پسته وحشی، کلخونک و خوراکی
سبزوار، سرخس، دامغان و قزوین از از قدیمیترین مناطق کشت پسته هستند و بعد از آن کرمان به جمع شهرهای پستهخیز پیوسته است.
پسته کلهقوچی، اوحدی یا فندقی، اکبری، ممتاز زرند، نوقی، خنجری، احمدآقایی و قزوینی
بسیار عالی بود