این کتاب مشتمل است بر پنج جلسه سخنرانی استاد شهید مطهری درباره برخى مفاهیم اخلاقى اسلام که مورد مناقشه مخالفان بوده است. کتاب در چهار بخش تنظیم شده است. بخش اول به «توکل» اختصاص یافته. در بخش دوم درباره «رضا و تسلیم» بحث شده است. بخش سوم به «صبر» پرداخته است و در بخش چهارم که حجم کمى دارد «طول امل» مورد بحث قرار گرفته است. استاد شهید در مقدمه کتاب «انسان و سرنوشت» آنجا که برخى علل انحطاط مسلمین را فهرست کرده و تحقیق درباره آن‌ها را لازم مى‌شمرند، از جمله به «سیستم اخلاقى اسلام» اشاره مى‌کنند. مباحث این کتاب در راستاى همان نظریه و در تکمیل آن طرح بزرگ تحقیقاتى است.