چگونه شپشک برنج را از بین ببریم؟ + روش های جلوگیری

همیشه سیاهی ها بین یک بستر سفید و روشن بیشتر به چشم می آیند، مثل یک لکه قهوه ای شکلات روی لباس سفید که حسابی توی ذوق می زند.  واضح است که دیدن این سیاهی های کوچک بین سفیدی دانه های برنج هم، برای خراب شدن یک روز آدم کافی است، مخصوصاً که این ذرات مثل لکه ها نیستند که به جای خودشون قانع باشند و با یک شستشو بارشان را روی کولشان بگذارند و بروند؛ این موجودات ناخوانده‌ی میان برنج وقتی سروکله شان پیدا می شود صاحب خانه می شوند و به راحتی ها نمیشود بیرونشان کرد.

شپشک برنج یا حشره برنج چیست؟

شپشک برنج حشره‌ی کوچکی با نام علمی سیتوفیلوس‌اوریزائه که به زبان یونانی به معنای «عاشق دانه برنج» است. یک آفت انباری که به دانه‌های انبارشده چندین نوع محصول از جمله گندم، برنج و ذرت حمله می‌کند. این سوسک کوچکِ دماغ دراز با رنگ قهوه ای روشن همراه برنج از مزرعه به خانه‌ی ما می ‌آید اما در ابتدا آنقدر کوچک است که با چشمِ غیرِمسلح دیده نمی ‌شود و بعد از این که شرایط مناسب و عالی برای رشد شپشک به وجود آمد، تخم‌ ها شروع به رشد می ‌کنند. اگر چه به ظاهر و قد قواره اش نمی آید اما توانایی بالایی در تجدید نسل دارد، با همان قد۱ تا ۲ میلیمتری اش و در طول زندگی ۶ تا ۸ ماهه اش  ۳۰۰ تخم می‌گذارد تا خانوادگی بیفتند به جان دانه های برنج و از آن تغذیه کنند؛ به همین دلیل است که ممکن است تا چشم باز کنید سطل برنجتان به جای دانه های یکدست سفید برنج، شبیه به صفحه برفکی تلویزیون پر از ذرات ریز سیاه و سفید شود.

جالب است بدانید اگر شرایط مناسبِ رشد این حشره فراهم نشود، تا چند سال هیچ اتفاقی برای برنج نمی‌افتد و سالم می‌ماند.

آیا شپشک برنج برای انسان خطرناک است؟

خوشبختانه نه! خرابکاری‌های بی‌وقفه این حشره برای انسان خطری ندارند اما از همان ابتدای زندگی شروع به خوردن و سوراخ‌کردنِ دانه‌های برنج می‌کنند و به شدت کیفیت آن را پایین می‌آورند. آن دماغِ درازشان هم بیشتر یک مته برای سوراخ‌کردن برنج است و نه نیش‌زدن!

شپشک برنج چگونه به وجود می آید؟

همین سوسک کوچک دماغ درازی که همت والایی هم در تخم گذاری دارد، مثل هر موجود دیگری برای فرزندانش دنبال یک جای گرم و نرم است به همین خاطر تخم های خود را درون دانه های برنج می گذارد. این شپش ماده بالغ به کمک زائده ای که جلوی سرش قرار دارد، در دانه برنج یک سوراخ ایجاد می کند و در آن تخم ریزی می کند و  بعد از آن با ترشح یک ماده ی ژلاتینی سوراخ را مسدود می کند تا با این روش از تخم ها محافظت کند. این تخم ها که در دل دانه های برنج رشد می کنند بعد از چند روز به لاروهای گوشتی، سفید و بدون پایی تبدیل می شود که بعد از تولد از هسته برنج تغذیه میکنند و به این طریق برنج را از درون می خورند و نابود می کنند و آنقدر هم این کار را ادامه می کنند که برنج حالت پودری و بی کیفیت پیدا می کند.

بعد از یک تا سه هفته همین لاروهای گوشتی خوش اشتها، شفیره ای به دور خود می سازند و در آن تبدیل به یک شپشک بالغ دیگر می شوند. درون هر دانه برنج معمولا دو تخم قرار دارد که یکی تبدیل به شپشک ماده و دیگری تبدیل به شپشک نر می شود که پس از چند هفته شپشک ماده مسیر مادر خود را ادامه می دهد و تا 300 بار درون دانه های برنج تخم گذاری می کند به همین دلیل میتواند شپشک ماده را یک آفت بسیار خطرناک برای برنج دانست.

اگر می خواهید دانه های برنجتان خانه این مهمان های ناخوانده نباشد باید برنج را از گرما و رطوبت دور نگه دارید. دمای بالا و رطوبت دو عامل تاثیرگذار بر رشد سریع شپشک برنج هستند. به طوری که تبدیل تخم به حشره در تابستان بین ۳۰ تا ۴۰ روز طول می کشد در حالی که در زمستان این چرخه بین ۱۲۳ تا ۱۴۸ روز زمان می برد.

روش های جلوگیری از شپشک برنج

از آنجایی که «مهمان همچو نفس خفه می سازد اگر آید و بیرون نرود» و از آن مهم تر از آنجایی که همیشه «پیشگیری بهتر از درمان است» لازم است قبل از اینکه دانه های برنج‌تان، خانه‌ی این مهمان های صاحب خانه نما شوند، همه راه ها را برای ورود آنها بست. برای این کار بعضی از روش های پیشنهادی جلوگیری از رشد شپشک برنج را برای شما لیست کرده ایم:

• ظرف نگهداری برنج را در جاهای گرم یا مرطوب نگذارید و سعی کنید آن را از منشا رطوبت و گرما دور نگه دارید تا دانه های برنجتان در امان باشند.
• قرار دادن تعداد زیادی کیسه روی هم یکی از عوامل ایجاد گرما در کیسه های برنج است به همین خاطر سعی کنید کیسه های برنج را روی هم قرار ندهید.
• آشپزخانه و مکان هایی مانند حمام از جمله مکان هایی است که به نسبت سایر نقاط در خانه رطوبت بیشتری دارد به همین خاطر سعی کنید برنج ها را در محیط هایی مانند آشپزخانه و حمام قرار ندهید تا رطوبت لازم برای رشد شپشک فراهم نشود.
• از آنجایی که نور هم میتواند مانع رشد این حشرات مزاحم شود، برنج را در بخشی قرار دهید که نور کافی خورشید به آن بتابد ولی در معرض تابش مستقیم خورشید نباشد.

• برنج را در کیسه های پارچه ای نگهداری کنید که هوا در میان دانه های برنج جابه جا شود؛ در غیر این صورت هم حتما از ظرف های درب دار و با کیفیت فلزی، شیشه ای یا پلاستیکی برای نگهداری برنج استفاده کنید.
• گردش هوا یکی از عوامل جلوگیری از رشد شپشک هاست؛ برای این منظور کیسه برنج را جایی بگذارید که هوا در میان آن جریان داشته باشد و آن را از دیوار یا زمین فاصله دهید.
• معمولا طولانی شدن زمان نگهداری برنج می تواند یکی از پیش زمینه های لازم برای تولید شپشک برنج را ایجاد کند، پس سعی کنید مقدار کم و به تدریج برنج تهیه کنید و از انبار کردن برنج بیشتر از حد نیاز خانواده پرهیز کنید.
• همانطور که گفته شد احتمال ابتلای برنج های انبار شده به این شپشک ها بیشتر است؛ فرقی نمی کند که این برنج در خانه انبار شده باشد یا فروشگاه برنج فروشی. پس ترجیحا برنج تازه محصول سال زراعی اخیر را تهیه کنید که امکان رشد شپشک ها در آن کمتر باشد.
• شپشک برنج از مواد غذایی بودار بیزار است و در صورت بودن این مواد احتمال کمتری دارد که بتواند به رشد خود ادامه دهد، پس قبل از آلوده شدن برنج موادی مانند سیر، برگ بو، گل میخک، نعنا و کبریت در کیسه برنج قرار دهید که مانع رشد شپشک ها می شود.
• مکان های نگه داری برنج را همواره سم پاشی و ضدعفونی کنید تا احتمال رشد این مهمان های ناخوانده را کمتر کنید.

چگونه شپشک برنج را از بین ببریم؟

اگر با وجود همه این راه های پیشگیری (یا بدون رعایت این نکات!!) یک روز ظرف برنج را باز کردید و از دیدن یک موجود میلیمتری پرجنب و جوش سورپرایز شدید، خیلی ناراحت نباشید هنوز راه هایی هست و اگر زود بجنبید می ‌توانید این حشراتِ مزاحم را از بین ببرید. آن هم با راه‌ حل‌ های خانگی و در دسترس. برای برطرف ‌کردن شپشک برنج می ‌توانید آن را جلوی آفتاب پهن کنید یا آن را در فریزر بگذارید. البته حواستان باشد که این کار را خیلی طول ندهید چون کیفیت برنج از بین می‌رود. در ادامه با این روش‌ها بیشتر آشنا می‌شویم.

استفاده از آب جوش

اگر به دنبال از بین بردن ریشه ای شپش ها در برنج نیستید و از طرف مقدار کمی از برنجتان  آلوده به آفت شده است، می توانید قبل از پخت برنج آن را در ظرف آب جوش قرار دهید، شپشک ها در آبجوش از بین می روند و روی آب شناور میشوند که می توانید با خالی کردن آب ظرف برنجتان، دانه های برنج را قبل از پخت و پز از شر این حشرات مزاحم خلاص کنید.

گذاشتن برنج در آفتاب

شپشک برنج با اینکه به دنیا آمدن و رشدش را مدیون محیط گرم است اما هر گرمایی را هم دوست ندارد، این حشرات پردردسر از گرمای آفتاب فراری اند و یکی از راه های متدوال از بین بردنشان این است که چند دقیقه به آفتاب گرفتن زیر خورشید مهمانشان کنیم. اگر راه های دیگر از بین بردن شپش ها به کارتان نیامد کافی است کیسه برنج را به حیاط یا پشت بام ببرید و برای چند دقیقه برنج ها را در مقابل آفتاب گرم و سوزان پهن کنید و منتظر فرار دسته جمعی آنها باشید. البته حواستان باشد که در هنگام درست کردن ابروی برنج چشمش کور نشود، از آنجایی که آفتاب و گرمای شدید میتواند موجب خرد شدن دانه‌های برنج شود قرار گرفتن طولانی مدت آنها در معرض خورشید به کیفیت برنج هم صدمه خواهد زد پس توصیه می شود حداقل هر 10 دقیقه برنج ها را زیر و رو کنید تا دانه های برنج بیش از اندازه داغ نشود.

گذاشتن برنج در فریزر

گرما، تنها شرایطی نیست که این حشرات را اذیت می کند، همان قدر که از گرمای آفتاب فراری اند مثل خیلی از حشرات دیگر توان تحمل در برابر سرما را هم ندارند؛ مخصوصا اگر سرمای زیر صفر و در حد انجماد باشد. اگر برنج آفت زده شده مقدار کمی دارد و می توانید آن را در فریزر قرار دهید این هم یکی از راهکار های از بین رفتن شپشک هاست. فقط مثل روش قبلی حواستان به سلامت برنج باشد، مدت زمان ماندن برنج در فریزر باید به اندازه ای باشد که برنج یخ نزند چون در این صورت باعث خرد و شکسته شدن برنج و از بین رفتن آن می شود.

استفاده از برگ بو و میخک در برنج

به نظر می رسد که ادا و اطوار این شپشک ها تمامی ندارد چون علاوه بر گرما و سرما از بوهای تند هم خوششان نمی آید؛ البته که همه این ها می تواند راه هایی برای نجات برنج از شر این حشرات پردردسر باشد. برای این کار می توانید برخی از مواد با بوهای تند مانند برگ بو یا میخک را به طور مستقیم یا در جوراب استفاده نشده توری قرار دهید و آن را درون کیسه برنج بگذارید. همین کار کافی است که شپشک ها برای نجات خودشان از بوی تند برگ بو یا میخک پا به فرار بگذارند.

استفاده از تله های چسبی

تله های چسبی که یکی از ترفند های اساسی برای راحت شدن از شر حشرات مختلف است برای این حشرات میلیمتری مزاحم هم می تواند راهگشا باشد البته به شرطی که قبل از استفاده از این تله ها، شرایط فرار برای آنها فراهم شود یعنی به این صورت که برنج را در فضای باز قرار داده و به واسطه آفتاب نور خورشید یا هر عامل دیگری، شپشک ها قصد فرار از داخل برنج را داشته باشند؛ در این شرایط می توانید برای محکم کاری و جلوگیری از ورود شپشک ها به غلات دیگر از تله چسبناک استفاده کنید که باعث می شود شپشک به آن بچسبد و بعد از مدتی روی آن کشته شود. این تله ها به شما کمک می‌کنند تا از پخش شدن شپشک ها در خانه جلوگیری کنید و مانع از تخمک گذاری مجدد آن ها شوید.

قرار دادن کبریت در برنج

گوگرد هم از جمله عناصری است که می تواند باعث فراری دادن حشراتی مثل شپشک برنج شود، برای همین منظور می توانید با قرار دادن تعدادی کبریت در کیسه برنج، دانه های برنج را از شر این حشرات مزاحم خلاص کنید. استفاده از کبریت، می تواند به طور مؤثر شپشک برنج را کنترل کرده و به طور مستقیم روی آفت اثر بگذارد، این روش در فصولی که شپشک برنج به شدت حضور دارد و سایر روش ها کارآیی کمتری دارند، بسیار مفید است.

استفاده از قرص سیر (قرص ضد بید)

همانطور که گفته شد این حشرات مزاحم از بوهای تند فراری اند. یکی از موادی که به بوی تندش معروف است سیر است که میتوان از آن برای از بین بردن شپشک برنج استفاده کرد اما می توانید نسخه بروز شده‌ی سیر را هم برای رفع مشکل برنجتان استفاده کنید. «قرص بید» یا «قرص سیر» از قرص‌های گیاهی است که می‌توانید از عطاری‌ها یا داروخانه‌ ها تهیه کنید و با توجه به دستورالعمل روی بسته بندی، آن را در داخل کیسه ‌های برنج بگذارید تا شپشک ‌ها و آفت ‌های موجود در کیسه برنج از بین بروند.

عوض کردن جای برنج

علاوه بر توصیه بر عوض کردن جای برنج و انتقال آن به محیط خنک و خشک و دور از رطوبت برای جلوگیری از فراهم شدن مقدمات رشد بیشتر شپشک ها که پیش از این گفته شد. باید به یاد داشته باشید که پس از انجام هر کدام از روش های قبل باید جای برنج تغییر کند، مثلا اگر برنج را از کیسه خارج کرده اید و زیر آفتاب پهن کرده اید تا شپشک ها دچار آفتاب سوختگی شوند حتما پس از آن از کیسه دیگری برای نگهداری برنج ها استفاده کنید که امکان رشد دوباره لارو ها در آن کمتر باشد.

استفاده از فلفل در برنج

دانه های فلفل هم یکی دیگر از موادی است که با بوی تندی که دارند می توانند عامل فرار شپشک ها شوند. یکی از انواع فلفل با بوی تند، دانه فلفل سیاه است که می تواند با قرار دادن آن در یک پارچه توری و گذاشتن در کیسه برنج شپشک ها را فراری دهید؛ فلفل چیلی خشک هم می تواند همین کار را انجام دهد که یک روش کاملا طبیعی و بی ضرر است و می تواند برنج شما را از شر این حشرات مزاحم خلاص کند.

استفاده از سنگ نمک یا نمک پاشی برنج

یکی دیگر از روش هایی که شاید بیشتر بتوان آن را راه پیشگیری دانست تا درمان استفاده از نمک است. اگر کار از کار گذشته و برنجتان از شپشک ها پر شده است زیاد نباید به نمک پاشی امید داشته باشید اما در صورتی که برنجتان آلوده نشده است، می توانید با استفاده از نمک، احتمال آلودگی به آفت را کمتر کنید. اگر هم از روش های دیگر استفاده کرده اید می توانید با نمک محکم کاری کنید.

برای مثال بعد از قرار دادن برنج در زیر نور آفتاب یا قرار دادن در فریزر و کشته شدن شپشک ها می توانید آن را نمک پاشی کنید و از رشد دوباره آنها جلوگیری کنید. برای اینکه علاج واقعه قبل از وقوع هم کرده باشید بهتر است، اگر برنج تازه خریده اید و هنوز مقداری رطوبت دارد پس از خشک کردن آن در سایه یا زیر آفتاب، نوبت ریختن نمک در برنج است. با این کار یک محیط شوره زار ایجاد شده و چنان چه تخم هایی در برنج موجود باشد مجال رشد نمی یابند؛ اگر ترجیح می دهید که نمک به طور مستقیم با دانه های برنج در تماس باشد که موجب شور شدن آن پس از پخت شود می توانید از سنگ نمک به جای نمک استفاده کنید.

از بین بردن شپشک برنج در خانه

تقریبا تمام مراحلی که گفته شد قابلیت انجام در خانه را دارد اما اینکه کدام یک از این روش ها را انتخاب کنید بستگی به میزان و حجم برنج و شدت آلودگی به آفت برنج شما دارد، مثلا اگر میزان برنج شما کم است گزینه قرار دادن در فریزر می تواند انتخاب مناسبی باشد اما برای حجم زیاد برنج انتخاب قرار دادن در برابر آفتاب تصمیم منطقی تری است.

در هر حال هر کدام از این انتخاب ها را که داشتید بهتر است برای اینکه زحماتتان چندباره نشود برای جلوگیری از آلودگی مجدد برنج چاره اندیشی کنید. همانطور که گفته شد استفاده از نمک یک راه پیشگیری مناسب برای آلودگی برنج است اما از طرفی مجاورت طولانی مدت دانه های برنج و نمک خود می تواند باعث خرد شدن دانه های برنج شود، برای جلوگیری از این کار می توانید قرص های خانگی از ترکیب آرد و نمک تهیه کنید و در کیسه برنج قرار دهید. برای این کار  متناسب با حجم برنج خود مقداری آرد و نمک را به نسبت ۲ به ۱ با هم مخلوط کرده و با اضافه کردن آّب از مخلوط خمیری به دست آمده گلوله های کوچک گردی بسازید و آنها را در در برابر آفتاب خشک کنید و پس از آن تعدادی از این گلوله های را در بخش های مختلف کیسه برنج قرار دهید تا از رشد دوباره شپشک ها جلوگیری کنید.

شپشک برنج از چی بدش میاد؟

همانطور که گفته شد این سوسک های دماغ دراز از هر چیزی که آسایش آنها را مختل کند متنفرند که یکی از آنها بوهای تند و تیز است به همین دلیل هر چیزی که بوی شدید داشته باشد می تواند راهکاری برای فرار شپشک ها باشد، چیزهایی مثل سیر، میخک، برگ بو، نعنا و فلفل می تواند در صدر لیست دشمن های شپشک برنج قرار گیرد. شپشک برنج چندان اهل افراط و تفریط نیست به همین دلیل هم از گرمای سوزان آفتاب متنفر و هم در سرمای حد انجماد از بین می رود. گوگرد هم می تواند در ردیف همین دشمنان قرار بگیرد به همین دلیل قرار دادن کبریت در کیسه برنج هم چندان خوشایند شپشک ها نیست.

آیا شپشک برنج خطرناک و مضر است؟

خوشبختانه نه! خرابکاری‌های بی‌وقفه این حشره برای انسان خطری ندارند اما از همان ابتدای زندگی شروع به خوردن و سوراخ‌کردنِ دانه‌های برنج می‌کنند و به شدت کیفیت آن را پایین می‌آورند. آن دماغِ درازشان هم بیشتر یک مته برای سوراخ‌کردن برنج است و نه نیش‌زدن! پس اگر چه ضرری برای سلامتی نخواهند داشت اما ضرر بزرگشان گرفتن لذت خوردن غذای باکیفیت است.

با برنج شپشک زده چیکار کنم؟

اگر سروکله این موجودات میلیمتری ریز درظرف برنج منزلتان پیدا شد اصلا نگران نباشید و قبل از هر چیز یک هوای آزاد پیدا کنید و برنج ها را در هوای آزاد و زیر آفتاب پهن کنید، یک ساعت بعد دیگر اثری از شپشک در برنج تان نخواهد بود.

خرید و قیمت برنج از باسلام

یکی از دلایل آلوده شدن برنج ها به آفت، خرید برنج کهنه از فروشگاه های غیر معتبر است که امکان رشد شپشک در آن بیشتر فراهم است، از طرفی همانطور که گفته شد بهتر است که برنج تازه را به تدریج و با مقدار کمتری تهیه کرد و بعد از تمام شدن برنج مجددا خرید کرد تا هم کیفیت برنج بهتر باشد و هم امکان آلودگی آن به آفات کمتر شود اما ممکن است این کار برای شما دردسر داشته باشد.

خرید برنج به ویژه از مناطق شمالی و بدون واسطه کار سختی بوده است که باسلام برای شما آسان کرده است؛ کافی است گوشی موبایلتان را بردارید و با چندین و چند کشاورز و فروشنده برنج از شمال ایران بدون واسطه در ارتباط باشید و با مقایسه قیمت ها و کیفیت های مختلف برنج بهترین انتخاب را داشته باشید.

سوالات متداول درباره‌ی شپشک برنج