برای خیلی از ما بازار همیشه جایی بوده شبیه قلب در بدن. انگار همه چیز از بازار شروع می‌شده و در بازار تمام می‌شده. اصلا سر و کله‌ فصل‌ها هم از بازارها پیدا می‌شده. بهار از میانِ آکواریوم‌های پر از ماهی گلی‌اش، تابستان از بین میوه‌های خوش رنگ‌و‌لعابش، پاییز با گاری‌های باقالی و زمستان از بین چکمه‌های پلاستیکیِ براقش از راه می‌رسیده است. بازارها هنوز هم حرف اول را در شهر می‌زنند. کرکره‌ها که پایین می‌آیند، پرچم‌های سیاه که از این سر تا آن سر بازار کشیده می‌شوند، چهارپایه‌ی روضه‌خوان‌ها که وسط بازار گذاشته می‌شوند، همه‌ی شهر می‌فهمد که وقتِ آن سوگواری بزرگ رسیده است. که وقت، وقتِ عزای حسین است.

تاریخ می‌گوید اولین عزاداری‌ها در بازارهای ایران، در حوالی سال ۳۵۲ هجری قمری و همزمان با حکومت آل‌بویه برگزار شده است. از آن زمان به بعد و با تغییر سلسله‌ها و حکومت‌ها، این آیین علی‌رغم تغییراتی که داشته، همواره برقرار و پابرجا بوده است. حالا هم پس از گذشت سال‌ها، همچنان در دهه اول و دوم محرم، نه تنها هیأت‌های داخل بازار، بلکه بسیاری از هیأت‌های مذهبی هم به صورت دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی از حسینیه و تکیه خود به سوی بازار حرکت می‌کنند. با این همه بازار هر شهری در محرم، حال و هوای ویژه‌ی خودش را دارد. در ادامه‌ی این مطلب قصه سوگواری هر کدام از این بازارها را برایتان تعریف کرده‌ایم.

محرم که از راه می‌رسد، تمام شور و انرژی بازار تهران یکپارچه به سوگواری تبدیل می‌شود؛ سوگواری‌ای که دلِ هر عابری را می‌برد و می‌لرزاند. این مراسم که یکی از دیرپاترین آیین‌های عزاداری کشور است، هر ساله پس از تعطیلی مغازه‌ها، از هفتم تا دوازدهم محرم برگزار می‌شود. چهارپایه‌خوانی یکی از خاص‌ترین و قدیمی‌ترین سنت‌های عزاداری بازار قدیمی تهران است.

سنت چهارپایه‌خوانی از دورانی به یادگار مانده که خبری از بلندگو نبود و مداح مجبور بود برای این‌که صدا و پیامش را به همه برساند، روی چهارپایه‌ای می‌ایستاد و روضه‌خوانی می‌کرد. در این شیوه‌ی عزاداری، هیأت‌ها در بخشی از بازار توقف می‌کنند، روضه‌خوان بالای چهارپایه می‌رود و جمعیت به دو بخش قبل و بعد از چهارپایه تقسیم می‌شوند و هر گروه بخشی از شعر را می‌خوانند. پیش‌ترها یک یا چند نفر هم مسئول حمل چهارپایه بودند، اما بعدها هر کدام از کسبه چهارپایه‌ای را در مغازه‌ی خود آماده داشتند تا در هر نقطه‌ای که هیأت توقف کرد آن را در اختیار روضه‌خوان بگذارند. تیمچه حاجب‌الدوله یکی از معروف‌ترین نقاط بازار است که در آن چهارپایه‌خوانی انجام می‌شود.